สัญญาระหว่างผู้ถือหุ้นและกิจการร่วมค้า: สิทธิซื้อก่อน Drag-Along Tag-Along และกลไกแก้ทางตัน

ปรับปรุงเนื้อหา: 2026-10-28

สัญญาระหว่างผู้ถือหุ้นคือเครื่องมือจัดการความสัมพันธ์ภายในที่เอกสารจัดตั้งและข้อบังคับที่ยื่นจดทะเบียนตอบไม่ครบ ตั้งแต่การโอนหุ้น สิทธิคุ้มครองผู้ถือหุ้นรายย่อย ไปจนถึงการแก้ทางตันในบอร์ด แต่สัญญานี้ก็มีข้อจำกัด: มันผูกพันเฉพาะคู่สัญญา และอาจขัดกับข้อบังคับที่จดทะเบียนต่อกรมพัฒนาธุรกิจการค้าได้ คู่มือนี้อธิบายกลไกที่ใช้บ่อย ข้อควรระวังตามกฎหมายไทย และทางเลือกเมื่อผู้ถือหุ้นเดินต่อร่วมกันไม่ได้ โดยไม่ใช่ความเห็นกฎหมายเฉพาะกิจการ

สรุปสั้น

สัญญาผู้ถือหุ้นควรครอบคลุมสิทธิซื้อก่อน (ROFR) เงื่อนไขโอนหุ้น Drag-Along และ Tag-Along เรื่องสงวนสิทธิ์ (Reserved Matters) และกลไกแก้ทางตัน เช่น ไกล่เกลี่ยผ่านคนกลาง Russian Roulette หรือ Texas Shootout อย่าลืมว่าสัญญาผูกพันเฉพาะคู่สัญญา ข้อตกลงที่ขัดข้อบังคับบริษัทซึ่งจดทะเบียนต่อ DBD หรือกฎหมายบังคับอาจใช้กับบุคคลภายนอกหรือบริษัทไม่ได้

กลไกแก้ทางตัน (Deadlock) ที่ใช้บ่อย

กลไกแก้ทางตัน (Deadlock) ที่ใช้บ่อย
กลไก	หลักการ	ข้อควรระวัง
ไกล่เกลี่ยผ่านคนกลาง	แต่งตั้งผู้ไกล่เกลี่ยช่วยหาข้อตกลงโดยไม่บังคับ	ไม่มีผลบังคับ ต้องมีขั้นต่อไปรองรับ
Russian Roulette	ฝ่ายหนึ่งเสนอราคา อีกฝ่ายเลือกขายหรือซื้อที่ราคาเดียวกัน	ฝ่ายที่มีเงินทุนน้อยเสียเปรียบ
Texas Shootout	ทั้งสองฝ่ายเสนอราคาซื้อหุ้นซึ่งกันและกันแบบปิดผนึก ผู้เสนอสูงสุดซื้อ	เสี่ยงราคาสะท้อนกำลังทุน ไม่ใช่มูลค่าธุรกิจ
สิทธิขาย/ซื้อคืน (Put/Call Option)	ฝ่ายหนึ่งขอขายหรือซื้อหุ้นที่ราคาตามสูตรเมื่อครบเงื่อนไข	ต้องเขียนสูตรประเมินมูลค่าและเหตุเรียกใช้ให้ชัด
เลิกกิจการร่วมค้า	ยุติกิจการและแบ่งทรัพย์สินตามขั้นตอน	ทางเลือกสุดท้าย ทำลายมูลค่าที่สร้างร่วมกัน

ขั้นตอนทำตามได้จริง

1
1. แยกสัญญาผู้ถือหุ้นออกจากข้อบังคับบริษัท
ทั้งข้อบังคับและหนังสือบริคณห์สนธิของบริษัทเป็นเอกสารที่ต้องยื่นจดทะเบียนต่อกรมพัฒนาธุรกิจการค้า และเป็นตัวกำหนดโครงสร้างนิติบุคคล ส่วนสัญญาผู้ถือหุ้นเป็นสัญญาเอกชนที่ผูกพันเฉพาะผู้ลงนาม ข้อตกลงที่ขัดกัน เช่น สัญญากำหนดเงื่อนไขโอนหุ้นอย่างหนึ่ง แต่ข้อบังคับระบุอีกอย่าง อาจทำให้บริษัทปฏิเสธจดทะเบียนโอนหุ้นตามสัญญาไม่ได้เต็มที่ ทางปฏิบัติจึงนิยมเขียนให้เอกสารทั้งสองชุดสอดคล้องกัน และระบุขั้นตอนแก้ข้อบังคับเมื่อสัญญาเปลี่ยน
2
2. วางเงื่อนไขโอนหุ้นและสิทธิซื้อก่อน (ROFR)
สิทธิซื้อก่อนกำหนดให้ผู้ถือหุ้นที่จะขายต้องเสนอขายให้ผู้ถือหุ้นเดิมในราคาและเงื่อนไขเดียวกับที่บุคคลภายนอกเสนอ ก่อนขายให้ผู้อื่นได้ ต้องระบุระยะเวลาตอบรับ วิธีแจ้ง และผลเมื่อไม่มีผู้ใช้สิทธิ ข้อตกลงที่จำกัดการโอนหุ้นโดยสิ้นเชิงอาจถูกมองว่าจำกัดการโอนทรัพย์เกินสมควร จึงนิยมเขียนเป็นเงื่อนไขขั้นตอนมากกว่าข้อห้ามเด็ดขาด สำหรับบริษัทที่มีผู้ถือหุ้นต่างชาติ ต้องตรวจข้อจำกัดสัญชาติตามกฎหมายเฉพาะ เช่น พ.ร.บ.การประกอบธุรกิจของคนต่างด้าว ประกอบด้วย
3
3. ทำความเข้าใจ Drag-Along และ Tag-Along
Drag-Along ให้ผู้ถือหุ้นใหญ่ที่ขายกิจการทั้งหมดบังคับให้ผู้ถือหุ้นรายย่อยขายตามในเงื่อนไขเดียวกัน เพื่อให้ผู้ซื้อได้หุ้นครบ ส่วน Tag-Along คุ้มครองฝั่งตรงข้าม: เมื่อผู้ถือหุ้นใหญ่ขาย ผู้ถือหุ้นรายย่อยมีสิทธิขายตามในสัดส่วนและเงื่อนไขเดียวกัน ทั้งสองข้อต้องระบุเกณฑ์เสียงที่เรียกใช้ ราคาขั้นต่ำ และขั้นตอนแจ้ง การละเงื่อนไขเหล่านี้ทำให้สิทธิที่เขียนไว้บังคับใช้ยากเมื่อเกิดเหตุจริง
4
4. กำหนดเรื่องสงวนสิทธิ์ (Reserved Matters)
Reserved Matters คือเรื่องที่บริษัทกระทำไม่ได้เว้นแต่ได้รับความเห็นชอบจากผู้ถือหุ้นหรือกรรมการตามเกณฑ์พิเศษ เช่น การออกหุ้นใหม่ การก่อหนี้ขนาดใหญ่ การขายสินทรัพย์กลยุทธ์ หรือการเปลี่ยนธุรกิจหลัก ต้องระบุเกณฑ์เสียงให้ชัดและสอดคล้องกับข้อบังคับที่จดทะเบียน เพราะมติที่ขัดข้อบังคับอาจถูกโต้แย้ง การเขียนเรื่องสงวนมากเกินไปทำให้บริหารลำบาก น้อยเกินไปทำให้ผู้ถือหุ้นรายย่อยไม่มีที่พึ่ง ต้องสมดุลตามสัดส่วนหุ้นและความไว้วางใจจริง
5
5. เลือกกลไกแก้ทางตันให้เหมาะกับโครงสร้าง
เมื่อผู้ถือหุ้น 50/50 หรือบอร์บล็อกมติกันจนตัดสินใจไม่ได้ สัญญาควรวางลำดับขั้น: เจรจาระดับผู้บริหาร ไกล่เกลี่ยผ่านคนกลาง แล้วจึงกลไกซื้อขาย เช่น Russian Roulette ที่ฝ่ายหนึ่งเสนอราคาและอีกฝ่ายเลือกขายหรือซื้อที่ราคาเดียวกัน หรือ Texas Shootout ที่ทั้งสองเสนอราคาปิดผนึก กลไกเหล่านี้ลงเอยด้วยการมีเจ้าของคนเดียว จึงเหมาะกับกิจการที่แยกกันเดินได้ ไม่เหมาะกับกิจการที่ต้องอาศัยความเชี่ยวชาญเฉพาะของทั้งสองฝ่าย และฝ่ายที่มีเงินทุนน้อยกว่ามักเสียเปรียบในกลไกประลองราคา
6
6. วางมาตรการบังคับใช้และทางออก
กำหนดเบี้ยปรับหรือค่าเสียหายสำหรับการผิดสัญญาผู้ถือหุ้น โดยยังต้องยอมรับว่าศาลปรับลดเบี้ยปรับที่สูงเกินส่วนได้ตาม ป.พ.พ. ม.383 เลือกศาลหรืออนุญาโตตุลาการให้สอดคล้องกับสัญญาหลักของกิจการ และเขียนสูตรประเมินมูลค่าหุ้นสำหรับทุกกรณีที่ต้องซื้อขายกันภายใน เช่น มูลค่ายุติธรรมโดยผู้ประเมินอิสระ การไม่มีสูตรมูลค่าทำให้ทุกทางออกกลายเป็นข้อพิพาทใหม่

ข้อควรระวัง

เขียนสัญญาผู้ถือหุ้นขัดข้อบังคับที่จดทะเบียน DBD จนบริษัททำตามสัญญาไม่ได้เต็มที่
ใช้ Russian Roulette โดยไม่คิดถึงความต่างของกำลังเงินทุนระหว่างผู้ถือหุ้น
ไม่มีสูตรประเมินมูลค่าหุ้น ทำให้ทุกกลไกซื้อขายกลายเป็นข้อพิพาทเรื่องราคา

คำถามที่พบบ่อย

สัญญาผู้ถือหุ้นมีผลผูกพันบริษัทหรือไม่

โดยหลักผูกพันเฉพาะคู่สัญญา หากต้องการให้บริษัทผูกพันต้องให้บริษัทเป็นคู่สัญญาด้วยหรือนำเนื้อหาสำคัญไปใส่ข้อบังคับที่จดทะเบียนต่อ DBD ข้อตกลงที่ขัดข้อบังคับหรือกฎหมายบังคับอาจใช้กับบุคคลภายนอกไม่ได้

Drag-Along ทำให้ผู้ถือหุ้นรายย่อยเสียเปรียบไหม

มีความเสี่ยงหากไม่มีเงื่อนไขคุ้มครอง นิยมกำหนดราคาขั้นต่ำ เงื่อนไขเดียวกับผู้ถือหุ้นใหญ่ และบางครั้งเกณฑ์เสียงสูงในการเรียกใช้ เพื่อไม่ให้รายย่อยถูกขายออกในราคาที่ไม่เป็นธรรม

ถ้าผู้ถือหุ้น 50/50 ตกลงกันไม่ได้เลย ต้องทำอย่างไร

ใช้ลำดับขั้นในสัญญา: เจรจา ไกล่เกลี่ย แล้วกลไกซื้อขาย เช่น Russian Roulette หรือ Texas Shootout หากไม่มีกลไกไว้เลย ทางเลือกที่เหลือคือเจรจาขายหุ้นให้กันเองหรือบุคคลภายนอก หรือในกรณีสุดโต่งการฟ้องเลิกบริษัท ซึ่งทำลายมูลค่ากิจการ

ค่าร่างสัญญาผู้ถือหุ้นหรือ JV เท่าไร

ขึ้นกับจำนวนผู้ถือหุ้น ความซับซ้อนของกลไก และการตรวจข้อบังคับเดิม ติดต่อทนายความเพื่อตรวจเอกสารและขอใบเสนอราคาตามขอบเขตจริง เราไม่แสดงราคาตายตัวบนเว็บไซต์