คู่มือการระงับข้อพิพาททางเลือก: อนุญาโตตุลาการ (Arbitration) และการไกล่เกลี่ยข้อพิพาทตามกฎหมาย
ปรับปรุงเนื้อหา:
ข้อพิพาททางธุรกิจและสัญญาพาณิชย์ไม่จำเป็นต้องยุติลงที่การฟ้องคดีในศาลเสมอไป การระงับข้อพิพาททางเลือก (ADR) ทั้งการอนุญาโตตุลาการและการไกล่เกลี่ยข้อพิพาท ช่วยรักษาความลับทางการค้า ร่นระยะเวลา และควบคุมกระบวนการได้มากกว่า คู่มือนี้อธิบายขั้นตอนตั้งแต่การกำหนดข้อสัญญาอนุญาโตตุลาการ การดำเนินกระบวนพิจารณาของสถาบัน THAC / TAI จนถึงการยื่นคำร้องขอให้ศาลบังคับตามคำชี้ขาดตาม พ.ร.บ. อนุญาโตตุลาการ พ.ศ. 2545
สรุปสั้น
การระงับข้อพิพาททางเลือกแบ่งเป็น 2 รูปแบบหลัก: 1) อนุญาโตตุลาการ (Arbitration) คู่สัญญาตกลงให้คนกลางทำคำชี้ขาด (Award) ที่ผูกพันคู่พิพาท และยื่นคำร้องให้ศาลที่มีเขตอำนาจพิพากษาบังคับตามคำชี้ขาดได้ตาม พ.ร.บ. อนุญาโตตุลาการ พ.ศ. 2545 โดยไม่ต้องพิจารณาเนื้อหาข้อพิพาทใหม่ และ 2) การไกล่เกลี่ยข้อพิพาทตาม พ.ร.บ. การไกล่เกลี่ยข้อพิพาท พ.ศ. 2562 หากตกลงกันได้และทำบันทึกข้อตกลงระงับข้อพิพาท เมื่อฝ่ายใดไม่ปฏิบัติตาม อีกฝ่ายยื่นคำร้องให้ศาลออกคำพิพากษาตามข้อตกลงได้โดยไม่ต้องเริ่มฟ้องคดีใหม่
อนุญาโตตุลาการเทียบการไกล่เกลี่ยและการฟ้องศาล
| ประเด็น | อนุญาโตตุลาการ | ไกล่เกลี่ย | ฟ้องศาล |
|---|---|---|---|
| ผู้ตัดสิน | คณะอนุญาโตตุลาการที่คู่กรณีเลือก | ไม่มีผู้ตัดสิน คู่กรณีตกลงกันเอง | ผู้พิพากษา |
| ความลับ | ปกติเป็นการพิจารณาลับ | เป็นความลับตามกฎหมายและข้อตกลง | พิจารณาโดยเปิดเผยเป็นหลัก |
| การอุทธรณ์ | อุทธรณ์เนื้อหาไม่ได้ ขอเพิกถอนได้เฉพาะเหตุตามกฎหมาย | ไม่มี เพราะเป็นข้อตกลง | อุทธรณ์และฎีกาตามเงื่อนไขกฎหมาย |
| การบังคับ | ยื่นคำร้องต่อศาลภายใน 3 ปี | ยื่นคำร้องให้ศาลพิพากษาตามบันทึกข้อตกลง | บังคับคดีตาม ป.วิ.พ. ภาค 4 |
ขั้นตอนทำตามได้จริง
- 1
1. ตรวจสอบข้อสัญญาอนุญาโตตุลาการและเขตอำนาจ
สัญญาอนุญาโตตุลาการต้องทำเป็นหนังสือตาม ม.11 อ่านให้ครบว่าระบุสถาบัน (THAC, TAI หรือ ad hoc) จำนวนอนุญาโตตุลาการ ที่นั่ง (seat) ภาษา และกฎหมายที่ใช้หรือไม่ หากคู่กรณีอีกฝ่ายฟ้องศาลทั้งที่มีข้อสัญญานี้ จำเลยต้องยื่นคำร้องขอให้ศาลจำหน่ายคดีก่อนวันสืบพยานหรือภายในกำหนดยื่นคำให้การตาม ม.14 มิฉะนั้นอาจถือว่าสละสิทธิ์
- 2
2. ยื่นคำเสนอข้อพิพาทต่อสถาบัน THAC หรือ TAI
เตรียมคำเสนอข้อพิพาทที่ระบุคู่กรณี ข้อเท็จจริง ข้อเรียกร้อง จำนวนทุนทรัพย์ สำเนาสัญญาและข้อสัญญาอนุญาโตตุลาการ แล้วยื่นตามข้อบังคับของสถาบันที่สัญญาระบุ พร้อมชำระค่าธรรมเนียมแรกเข้าตามตารางของสถาบันนั้น ตรวจอายุความของสิทธิเรียกร้องก่อนยื่น เพราะการเสนอข้อพิพาทมีผลต่ออายุความตามที่กฎหมายกำหนด
- 3
3. แต่งตั้งคณะอนุญาโตตุลาการและวางเงินประกันค่าใช้จ่าย
คู่กรณีตั้งอนุญาโตตุลาการตามข้อสัญญา หากตกลงกันไม่ได้ ข้อบังคับสถาบันหรือศาลตาม ม.18 จะเข้ามาช่วยแต่งตั้ง อนุญาโตตุลาการต้องเปิดเผยเหตุที่อาจทำให้สงสัยความเป็นกลาง คู่กรณีคัดค้านได้ตาม ม.19 จากนั้นสถาบันเรียกให้วางเงินประกันค่าป่วยการและค่าใช้จ่ายตามตารางของสถาบัน ซึ่งเป็นค่าใช้จ่ายของกระบวนการ ไม่ใช่ค่าบริการของสำนักงาน
- 4
4. พิจารณาข้อพิพาทและทำคำชี้ขาด
คณะอนุญาโตตุลาการกำหนดกรอบเวลายื่นคำคัดค้าน เอกสาร พยานบุคคลและพยานผู้เชี่ยวชาญ คู่กรณีต้องได้รับโอกาสนำเสนอคดีอย่างเท่าเทียม คำชี้ขาดต้องทำเป็นหนังสือ ลงลายมือชื่อ และแสดงเหตุผล คู่กรณีจะขอเพิกถอนต่อศาลได้ภายใน 90 วันนับแต่ได้รับสำเนาคำชี้ขาดตาม ม.40 และเฉพาะเหตุที่กฎหมายระบุเท่านั้น
- 5
5. ยื่นคำร้องต่อศาลที่มีเขตอำนาจเพื่อบังคับตามคำชี้ขาดภายใน 3 ปี
หากผู้แพ้ไม่ปฏิบัติตาม ให้ยื่นคำร้องต่อศาลที่มีเขตอำนาจภายใน 3 ปีนับแต่วันที่อาจบังคับตามคำชี้ขาดได้ตาม ม.42 พร้อมต้นฉบับหรือสำเนาที่รับรองของคำชี้ขาดและสัญญาอนุญาโตตุลาการ และคำแปลภาษาไทยหากทำเป็นภาษาอื่น ศาลปฏิเสธได้เฉพาะเหตุตาม ม.43–44 เช่น ขัดต่อความสงบเรียบร้อย เมื่อศาลพิพากษาแล้วจึงบังคับคดีตาม ป.วิ.พ. ได้
ข้อควรระวัง
- ข้อสัญญาอนุญาโตตุลาการบกพร่อง (Pathological Clause) เช่น ระบุสถาบันที่ไม่มีอยู่จริง หรือเขียนให้เลือกทั้งศาลและอนุญาโตตุลาการปนกัน จนตั้งคณะอนุญาโตตุลาการไม่ได้และต้องเสียเวลาโต้แย้งเรื่องเขตอำนาจก่อน
- ยื่นขอเพิกถอนคำชี้ขาดเกิน 90 วันนับแต่ได้รับสำเนาคำชี้ขาด ทำให้เสียสิทธิโต้แย้งในชั้นเพิกถอน
- ข้อตกลงหรือคำชี้ขาดที่ขัดต่อความสงบเรียบร้อยหรือศีลธรรมอันดีของประชาชน ศาลอาจปฏิเสธไม่บังคับให้แม้คณะอนุญาโตตุลาการชี้ขาดไปแล้ว
คำถามที่พบบ่อย
คำชี้ขาดที่ทำในไทยนำไปบังคับในต่างประเทศได้หรือไม่
ไทยเป็นภาคีอนุสัญญานิวยอร์ก ค.ศ. 1958 คำชี้ขาดที่ทำในไทยจึงยื่นขอบังคับในประเทศภาคีอื่นได้ตามกฎหมายภายในของประเทศนั้น และคำชี้ขาดต่างประเทศจากรัฐภาคีก็ยื่นขอบังคับในศาลไทยได้ตาม ม.41–44 ควรตรวจเอกสาร คำแปล และทรัพย์สินของลูกหนี้ในประเทศปลายทางก่อนเลือกยื่น
อนุญาโตตุลาการถูกกว่าและเร็วกว่าฟ้องศาลเสมอหรือไม่
ไม่เสมอไป อนุญาโตตุลาการไม่มีชั้นอุทธรณ์เนื้อหาและกำหนดตารางได้ยืดหยุ่น แต่คู่กรณีต้องจ่ายค่าป่วยการอนุญาโตตุลาการและค่าธรรมเนียมสถาบันเอง ขณะที่ศาลเก็บค่าขึ้นศาลตามทุนทรัพย์ ข้อพิพาทมูลค่าน้อยอาจคุ้มกว่าในศาลหรือการไกล่เกลี่ย ส่งสัญญาและข้อเท็จจริงให้ทนายประเมินช่องทางและขอใบเสนอราคาค่าบริการตามขอบเขตงานได้
แหล่งอ้างอิง
- พ.ร.บ. อนุญาโตตุลาการ พ.ศ. 2545 (สำนักงานคณะกรรมการกฤษฎีกา)
- พ.ร.บ. การไกล่เกลี่ยข้อพิพาท พ.ศ. 2562 (ราชกิจจานุเบกษา)
- สถาบันอนุญาโตตุลาการ (THAC)
- สถาบันอนุญาโตตุลาการ สำนักงานศาลยุติธรรม (TAI)
- New York Convention 1958 — contracting states
ข้อมูลทั่วไปไม่ใช่การวินิจฉัยคดีเฉพาะบุคคล ก่อนดำเนินการให้ตรวจตัวบทฉบับปัจจุบัน คำสั่งศาลและข้อเท็จจริงกับทนาย วันนัดและผลคดีไม่อาจรับประกันได้
ปรึกษาเจ้าหน้าที่และขอใบเสนอราคา
ติดต่อเพื่อปรึกษาและขอใบเสนอราคาตามรูปคดีและเขตอำนาจศาล
คู่มืออื่น
- คู่มือขั้นตอนดำเนินคดีแพ่งในศาล: บอกกล่าว ฟ้อง ชี้สองสถาน สืบพยาน และบังคับคดี
- คู่มือการต่อสู้คดีอาญาและประกันตัว: สอบสวน อัยการ ไต่สวนมูลฟ้อง และพิจารณาคดี
- คู่มือฟ้องศาลแรงงาน: เลิกจ้างไม่เป็นธรรม ค่าชดเชย ค่าบอกกล่าว และสัญญาจ้าง
- คู่มือร้องขอตั้งผู้จัดการมรดกและคดีมรดก: ทายาท พินัยกรรม และการแบ่งทรัพย์