ตรวจสอบงบการเงินโดยผู้สอบบัญชีรับอนุญาต

งานตรวจสอบเริ่มจากการทำความเข้าใจธุรกิจแล้วเลือกจุดที่ตัวเลขมีโอกาสผิดพลาดอย่างมีสาระสำคัญ ในกิจการค้าปลีกและบริการ จุดนั้นมักเป็นรายได้และเงินสด ในกิจการผลิตมักเป็นสินค้าคงเหลือและต้นทุน ส่วนกิจการที่มีบริษัทในกลุ่มมักเป็นรายการกับกิจการที่เกี่ยวข้องกัน การรู้ล่วงหน้าว่าตัวเองอยู่กลุ่มไหนช่วยให้เตรียมแฟ้มหลักฐานตรงจุดแทนการเตรียมทุกอย่างเท่ากันหมด

หลักฐานที่มีน้ำหนักที่สุดคือหลักฐานจากภายนอกกิจการ เช่น หนังสือยืนยันยอดจากธนาคาร หนังสือยืนยันยอดลูกหนี้เจ้าหนี้ และเอกสารขนส่งจากผู้ให้บริการภายนอก เอกสารที่กิจการทำขึ้นเองมีน้ำหนักรองลงมา ฉะนั้นการเก็บหลักฐานภายนอกให้ครบตั้งแต่ตอนเกิดรายการจึงลดจำนวนคำถามในการตรวจได้มากกว่าการทำสรุปภายในเพิ่มอีกสิบแผ่น

ความเห็นอย่างไม่มีเงื่อนไขหมายถึงงบการเงินแสดงฐานะและผลการดำเนินงานได้ตามมาตรฐานที่ใช้ ความเห็นอย่างมีเงื่อนไขหมายถึงมีเรื่องหนึ่งหรือสองเรื่องที่ผู้สอบบัญชีไม่ได้หลักฐานเพียงพอหรือเห็นต่าง แต่ไม่กระทบภาพรวม ส่วนความเห็นว่างบไม่ถูกต้องและการไม่แสดงความเห็นเป็นสัญญาณที่ธนาคารและคู่ค้าอ่านเป็นความเสี่ยงทันที

สาเหตุที่พบบ่อยของความเห็นอย่างมีเงื่อนไขในกิจการขนาดกลางไม่ใช่การตกแต่งตัวเลข แต่เป็นเรื่องเชิงกระบวนการ ได้แก่ ไม่ได้ตรวจนับสินค้าคงเหลือณวันสิ้นรอบ ไม่ได้ส่งหนังสือยืนยันยอดลูกหนี้รายใหญ่ และเงินให้กู้แก่กรรมการที่ไม่มีสัญญา ทั้งสามเรื่องนี้เตรียมล่วงหน้าได้ทั้งหมดถ้าวางแผนก่อนสิ้นรอบบัญชีสองเดือน

สองเดือนก่อนสิ้นรอบ ควรสอบทานรายการค้างนานในบัญชีลูกหนี้เจ้าหนี้และตัดสินใจว่าจะตั้งค่าเผื่อหรือจำหน่ายออก หนึ่งเดือนก่อนสิ้นรอบ ควรนัดวันตรวจนับสินค้าคงเหลือและแจ้งผู้สอบบัญชีเพื่อเข้าร่วมสังเกตการณ์ ภายในสัปดาห์แรกหลังสิ้นรอบ ควรขอหนังสือยืนยันยอดจากธนาคารทุกบัญชีรวมถึงบัญชีที่ไม่มีการเคลื่อนไหว

งานที่คนมักลืมคือเอกสารเชิงนิติกรรมที่ผู้สอบบัญชีต้องอ่าน ได้แก่ รายงานการประชุมผู้ถือหุ้นและกรรมการของทั้งปี สัญญาเช่าและสัญญากู้ที่ยังมีผล และหนังสือค้ำประกันที่กิจการเป็นผู้ค้ำ เอกสารกลุ่มนี้กระทบการเปิดเผยข้อมูลในหมายเหตุประกอบงบการเงิน ซึ่งเป็นส่วนที่ทำย้อนหลังยากที่สุด